Երկրաֆիզիկական մոնիտորինգի և կանխատեսման հայկական ցանց

Վերջին տարիներին մթնոլորտային, արտաերկրային գործընթացներիվերաբերյալտեղեկատվությանստացումը` օգտագործելով տիեզերական ճառագայթները, դարձելէլայնուսումնասիրություններիառարկա:Արեգակնային ակտիվությամբպայմանավորվածտիեզերական ճառագայթները կարող են օգտագործվել որպես սուրհանդակներ, որոնք տեղեկատվություն ենտալիսառաջիկա տիեզերական փոթորիկներիմասին:Երկրորդական տիեզերական ճառագայթներիճշգրիտ և շարունակական վերահսկողությունըերկրիմակերևույթայինդետեկտորներիցանցերիօգնությամբկարողենկանխորոշել արեգակնային ակտիվության գալակտիկական տիեզերական ճառագայթների մոդուլյացիոն հետևանքները:

     Երկրի մագնիտոսֆերայի և մթնոլորտի պոտենցիալ վտանգավոր գործընթացներիամբողջական մոնիտորինգըև կանխատեսումը կարևոր է գնահատելուհամար ռիսկերըտնտեսության տարբեր ոլորտներում,մասնավորապես, ապահովելուհամար զարգացող առկա բարդ տեխնոլոգիական սարքավորումների (այդ թվում `միջուկային) անվտանգությունը, որոնցշարքիցդուրսգալըկարողէունենալ աղետալի հետևանքներ ևվտանգավոր տևական ազդեցություններ շրջակա միջավայրի ևմարդկանց կենսապայմաններիվրա:Չնայած,այդսարքերինախագծմանժամանակկործանարար գործոնների հնարավոր հետևանքները սովորաբար հաշվի ենառնվում, ցանկացած բնական աղետներիվաղ ահազանգումը թույլ է տալիս ձեռնարկել գործողություններ`ժամանակին կանխելու կամ նվազեցնելու հնարավոր վնասները:Մեկ այլ տեսանկյունից,բարձր տեխնոլոգիաների անվտանգությունը տեղեկատվության և հսկման համակարգերի ոչնչացմանժամանակ,կարող է հանգեցնել նույնպիսիհետևանքների, որոնքհամադրելի են ոչնչացման ավանդական տեխնոլոգիական համակարգերիդեպքում:

     Առանց նոր հուսալի երկրայինմոնիտորինգիմեթոդների զարգացման հնարավորչէնվազեցնելումթնոլորտային, արտատարածաշրջանային երևույթներիվտանգավորազդեցությունները:Այս հարցերը պահանջում են պետության աջակցությունը ապահովելուհամար համաշխարհային մակարդակի չափանիշներով հիմնարար և կիրառական հետազոտություններ երկրաֆիզիկայի և հարակից մասնագիտություններիոլորտում:

Հայաստանի հետաքրքրությունները չեն սահմանափակվում միայն կլիմայի փոփոխությանհետ կապված հարցերին մեր տարածքում, այլև գլոբալ են: Դա պայմանավորված է արեգակ - երկրային կապերիև կլիմայի գլոբալ բնույթիհետ: Այս համատեքստում ժամանակակիցցանցերի ստեղծումը, հագեցած առավել առաջադեմ սենսորներով, վերահսկման կենտրոնների հետ կապված արագագործ տեղեկատվականկապուղիներով`ունի կարևոր նշանակություն: Այդ նպատակներին չենք կարող հասնել առանց հատուկ մշակված միջոցառումների`ուղղված բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների վերապատրաստման և երկրաֆիզիկական հետազոտությունների ոլորտում նոր մեթոդներիզարգացման հետ: Հետևաբար, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում տարբեր ժամանակակից սենսորներով երկրաֆիզիկայի մոնիտորինգի կենտրոնի ստեղծումը կարևոր և հրատապ խնդիր է:

Ա. Ալիխանյանի անվանազգային գիտական ​​լաբորատորիանհանդիսանում է  ճանաչված առաջատարներիցմեկը, որը երկրաֆիզիկական երևույթների հետազոտությունների մեջ սկսել է օգտագործել տիեզերական ճառագայթները: Արագածի և Նոր Ամբերդի լեռնային կայարաններումտեղակայված դետեկտորների ցանցերը, որոնք գրանցում են էլեկտրոններ, մյուոններ, գամմա ճառագայթներ և նեյտրոններ,տալիս են կարևոր տեղեկություններ տարբեր երկրաֆիզիկական գործընթացների մասին: Լաբորատորիայում մշակվածդիտողական և փորձարարական տվյալների բազմապարամետրիկական վերլուծության մեթոդները հաջողությամբ օգտագործվում են արև-երկիր  կապերի հետազոտության և երկրային մթնոլորտում բարձր էներգետիկական երեւույթների ուսումնասիրությունների մեջ:

Նախագծի ուղղություններն ու խնդիրները:

Ծրագրի իրականացումը նախատեսվում է իրագործել հետևյալ ուղղություններով.

1. Համացանցի ստեղծման կազմակերպչական և տեխնիկական աշխատանքներ և ցանցի հագեցումը համապատասխան ժամանակակից սարքավորումներով:
2.    Երկրի մակերևույթի մակարդակի վրա մասնիկների հոսքերի գրանցման համար նոր տեսակի դետեկտորների և տարբեր բաղադրիչների բազմապարամետրիկական մշակման միջոցների ստեղծումը:

  1. Երկրաֆիզիկական երևույթների հետազոտություններ և մթնոլորտում և երկրամոտ տարածության մեջ պոտենցիալ վտանգավոր երեւույթների վաղ ճանաչման մեթոդների զարգացում: Կանխագուշակման և տեղեկացման ծառայությունների զարգացում:

Առաջին ուղղությամբ խնդիրների շրջանակում նախատեսվում է լուծել  հետևյալ հարցերը`

- համացանցի տեխնիկական նախագծի մշակում, Հայաստանում և արտերկրում ցանցային կայքերի ստեղծում և դրանց վերազինումը ժամանակակից սարքավորումներով

- Ինտերնետ - պորտալի ստեղծումը, հեռավոր տվյալների պահպանման և արխիվացման կազմակերպումը, ինչպես նաև օգտագործողների կողմից մուտքի ապահովումը

- դասընթացների և գործնական պարապունքների  կազմակերպումը ԱԱԳԼ-ի ուսանողների համար

- արդյունքների ներկայացումը միջազգային համաժողովներում, հոդվածների հրատարակումը բարձր վարկանիշ ունեցող ամսագրերում, թեմատիկ կոնֆերանսների և սեմինարների կազմակերպում և անցկացում

Երկրորդ ուղղությամբ խնդիրների շրջանակում նախատեսվում է լուծել  հետևյալ հարցերը`

- առկա գործող ՍԵՎԱՆ մասնիկների դետեկտորային ցանցի հիմնական մոդուլի արդիականացում

- ցանցային հանգույցների գրանցիչների, էլեկտրոնիկայի, տվյալների ստացման և մշակման համակարգերի  արդիականացում

- ժամանակակից դաշտամետրերի ու կայծակների տվիչների ձեռքբերում

-  մթնոլորտում և տարածության մեջ ընթացող դինամիկական գործընթացների իրական ժամանակային պայմաններում վերլուծության ծրագրային և ապարատային միջոցների զարգացում

- բազմաչափ փորձարարական տվյալների վիզուալիզացիայի և մշակման մեթոդների զարգացում

- արբանյակների և տիեզերական կայարանների տեղեկատվության ընդգրկում

Երրորդ ուղղությամբ խնդիրների շրջանակում նախատեսվում է լուծել  հետևյալ հարցերը`

-  մթնոլորտի գործընթացների և դետեկտորների ազդանշանների մոդելավորման մաթեմատիկական մեթոդների մշակում

- միջերկրային տարածության մեջ և մթնոլորտում դինամիկ գործընթացների ազդեցության վերլուծությունը չափված պարամետրերի վրա, որպեսզի գնահատվի վտանգավոր երեւույթների կանխատեսումների արդյունավետությունը  և սխալները

- մագնիտոսֆերայի գործընթացների ուսումնասիրությունը` օգտագործելով մյուոնների հոսքերի փոփոխությունները, այդ թվում տիեզերական ճառագայթների հոսքի Ֆորբուշ նվազեցումները գեոմագնիսական  անկայությունների ժամանակ, հզոր մագնիսական փոթորիկների սուրհանդակների որոնում

- մասնիկների դետեկտորների արձագանքների վրա Երկրի մթնոլորտում տեղի ունեցող երևույթների ազդեցությունների ուսումնասիրություններ:

-  մթնոլորտում բարձր էներգետիկ երեւույթների հետազոտություններ` կապված ակտիվ ամպրոպների հետ

-  ամպրոպային ամպերի և շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը կարճ և երկար ռադիոալիքային տիրույթում, տիեզերական ճառագայթների հոսքի տատանումների և ամպրոպ ամպերի հատկությունների միջև կապերի փնտրում` մատնանշելով հայտանիշների  տեսքը

- դաշտերի, ճառագայթման և մասնիկների հոսքերի տատանումների զանազան հարաբերակցությունների վերլուծություն